.

عاشقی و عاشورا

 

 نقاشی قهوه خانه ای

 

گفت و گو :

نقاشی قهوه خانه ای ، شیوه ی از نقاشی ایرانی است ؛ که در دوره صفویه خصوصا در زمان شاه عباس پایه های اولیه اش در قهوه خانه ها گذاشته شد ، و نام نقاشی قهوه خانه ای را به خود گرفت . نصر الله فلسفی می گوید : « شاه عباس با دزد و دروغگو دشمن بود . رنگ قرمز را دوست داشت ؛ و از لباس نو خوشش نمی آمد . او بازی گنجفه و نرد را رایج کرد ، و قهوه خانه ها را رونق بخشید» و قهوه خانه ها بستری شدند مناسب برای استقرار نقاشان . به این صورت که ، نقاشان این دوره ، ما به ازای نقاشی هایی که برای صاحبان قهوه خانه ها می کشیدند ؛ غذا ، چای و مختصر درآمدی به دست می آوردند . در نتیجه هم دیوار قهوه خانه ها تزیین می شد ، و هم نقاشان از راه دور با ارایه ی آثارشان امرار معاش می کردند .

گاهی پیش می آمد که مشتریان قهوه خانه ها ـ هم ـ سفارشی برای نقاشان داشته باشند . با شکوه ترین نقاشی های قهوه خانه ای در اوایل دوره ی قاجاریه ، عمدتا با موضوعات مجالس بزم و باده گساری و یا تک چهره های درباریان و شاه به تصویر در می آمد ؛ ولی پس از انقلاب مشروطیت و نفوذ روشنفکران در جامعه و بیشتر شدن آزادی های مردم برای ابراز نظریات شان ، فضایی ایجاد شد تا نقاشان از موضوعاتی مطابق با ذائقه ی مردم در آثارشان استفاده کنند و موضوعات جنگ ، پهلوانی ، اساطیر ایرانی ، زندگانی ائمه ی اطهار و قصه های عامه ، مضامینی بودند که به نقاشی قهوه خانه ای افزوده شد .

تاریخ نقاشی قهوه خانه ای در دوره های مختلف ، خود قصه های ناگفته ی بسیاری دارد . کتاب « نقاشی قهوه خانه» هادی سیف به روایت عباس بلوکی فر ، اندکی از آن بسیار قصه ها را روایت کرده ، و ما ـ نیز ـ اندک تری از آن بسیار را ، در فرصتی که فرا چنگ آمده است .

گفت و شنودی صمیمانه ، با بعضی از استادان داشتیم که در ادامه می خوانیم :

استاد احمد خلیل ـ یکی از نقاشان قهوه خانه ای ـ صحبت خود را با سابقه ی این نقاشی آغاز می کند : سابقه ی این نقاشی بسیار طولانی ست ، و بنا به گفته ی استاد بلوکی فر سابقه ی آن حدوداً به 3 هزار سال پیش بر می گردد ؛ ولی به علت ناپایداری زمینه هایی که بر روی آنها نقاشی می شده  ، تنها آثاری که بروی سنگ یا کاشی نقاشی شده بر جای مانده است . ولی مهمترین جرقه ی این هنر  ، در دوره صفویه زده شد . علت آن هم ، توجه پادشاهان صفوی از جمله شاه عباس به تشیع بود ، که باعث شد اشاره ی بیشتری به وقایع روز عاشورا و قصص قرآنی شود . رواج پرده خوانی و باز شدن قهوه خانه ها ـ نیز ـ از علل دیگر بود . ولی بیشتر آثاری که آفریده می شد ، بر روی قلمدان ها ، جلد کتاب ها و ... بوده که با شکل امروزینش ، از لحاظ شیوه ی کاری  ،بسیار تفاوت داشته است . بنیان نقاشی قهوه خانه ای به شیوه مرسوم در عصر حاضر ، در دوران قاجاریه توسط استاد حسین قوللر آغاسی و محمد مدبر گذاشته شد . این دو استاد شاگردان زیادی را تربیت کردند ،که همگی پیرو شیوه ی کاری استادان شان بودند .

در ادامه استاد محمد فراهانی می گوید : نقاشی قهوه خانه ای از نظر خود ما نقاشها یک هنر ملی است و مثل شاهنامه مملکت می باشد . قدیم ، مردم خیلی به این نقاشیها علاقه داشتند .

استاد اسماعیل زاده : در قدیم  ، مردم علاقه خاصی به نقاشیهای ما نشان می دادند و گاهی که ما تصاویری از ائمه اطهار می کشیدیم ، مردم آنها را مثل یک شیء مقدس عزیز می شمردند.

استاد فراهانی : این نقاشی ها به دو صورت ارائه می شد ؛ 1- آثاری که بر روی بوم نقاشی(با چهار چوب) در ابعاد مختلف کار می شد ، که بیشتر به سفارش قهوه چیها  بود و موضوعات آنها اکثراً اساطیری بودند . 2- آثاری که بر روی بوم نقاشی(بدون چهار چوب) کشیده می شد ، که معروف به پرده های درویشی بودند . که ابعاد معمول این پرده ها      2  5/3  متر بود ، ولی اندازه های متفرقه نیز در بین پرده ها وجود داشت و موضوعات آنها فقط مذهبی بود .

استاد عقیلی : نقاشیهای قهوه خانه ای بر روی سه گروه از موضوعات متمرکز بودند :

1- موضوعات مذهبی 2- اساطیری ، بزمی و رزمی 3- فرهنگ عامه (اتفاقات روزمره مردم ، مراسم عقد کنان ، عروسی و ...) که نقاشان این شیوه بر هر سه گروه از موضوعات تسلط داشتند و آنها را کار  می کردند . در قهوه خانه ها مرشد از روی تابلوهایی که بر روی دیوار آویزان بود داستانهای شاهنامه و دیگر داستانهای اساطیری را برای مردم نقل می کرد . ولی پرده ها برای دراویشی بودند که آنها را بر سر گذر محلات باز می کردند و از روی آنها برای مردم داستانهای روز عاشورا و روایات مذهبی را روضه خوانی می کردند . علاوه بر این ؛ پرده های درویشی در تکیه ها و روضه خوانیها نیز استفاده می شد .   

استاد اسماعیل زاده : اگر تکیه ای پرده نداشت ، مرشد برای روضه خوانی آنجا نیم رفت .

استاد خلیلی : نقاشی قهوه خانه ای از لحاظ شیوه هنری خصوصیاتی مختص به خود دارد . این شیوه از لحاظ سادگی به نقاشی کودکان شباهت دارد ، که این امر به عمد توسط نقاشان به کار می رود (چرا که تمام هنرمندان قهوه خانه ای آثاری دارند که مهارت آنها را در طبیعت سازی نشان می دهد .) دومین خصیصه این نوع نقاشی ، خیالی سازی است ؛ یعنی تمام آثاری که آفریده شده با موضوعاتی برگرفته از تخیل این هنرمندان بوده است و از مدل برای طرحهایشان استفاده نمی کردند. پیروی از سه موضوعی که قبلاً درباره آنها صحبت شد ، (موضوعات مذهبی ، اساطیری و فرهنگ عامه) خصوصیت دیگر این شیوه است . و یا وقتی که می خواستند فردی را از لحاظ شخصیت و مقام با اهمیت نشان دهند ، این کار را با بزرگ طراحی کردن ابعاد آن فرد نشان می دادند ؛ و موارد دیگر که در این مقوله نمی گنجد .

ولی متاسفانه این شیوه نقاشی چند دهه ای است که در این ملک از رونق افتاده و از بازماندگان نسل دوم این شیوه نقاشی چند تن بیشتر نمانده اند .

و در پایان استاد عقیلی کلام را اینگونه خاتمه می دهد : در جواب سوال شما درباره موضوع نمایشگاه (عاشقی و عاشورا) باید بگویم ، ما همگی متفق القول می گوئیم  که عاشورا یک سوژه نیست ، یک عشق است ؛ و عاشقان عاشورا خود ما هستیم که با عشق آن وقایع را تصویر کرده ایم .

 

صفحه 37

اطلاعات تصویر چاپ در پایین صفحه

عنوان اثر : جنگ تاریخی روز عاشورا ـ حضرت علی اکبر

ابعاد : 250 150 سانتیمتر

تکنیک : رنگ و روغن روی بوم

 

 

کارنامه :

 متولد 1303ـ زنجان

استاد حسن اسماعیل زاده در سال 1303 در شهر زنجان چشم به جهان گشود و از سال 1310 ساکن تهران شد . این هنرمند درباره شروع به کار و روند کاری اش می گوید : « 12،10 ساله بودم که مادرم مرا پیش محمد مدبر برد ، نقاش خانه آقا سید رسول الحسینی بنام " نقاش خانه سادات " . در آنجا 10 سال شاگرد محمد مدبر بودم . استاد من تعزیه خوان بود و داستانهای سید الشهداء را می کشید .

من با استادم در قهوه خانه ها نقاشی می کردیم ، مانند : قهوه خانه سنگ تراشها ، عباس تکیه ، مشت صفر اسکندری و موزه آب انبار سید اسماعیل . طراحی را نیز پیش استاد آشتیانی یاد گرفتم . در تکیه تجریش با حسین قوللر آغاسی آشنا شدم و 3 سال با هم شریک بودیم . از شاگردهای ممتاز حسین قوللر مرحوم عباس بلوکی فر ، مرحوم محمد حمیدی و محمد فراهانی بودند و بعد از آنها آقای خلیلی و بعد از آقای لرنی  آمدند . الان 5 نفر از ما مانده اند ، من حسن اسماعیل زاده (چلیپا) ، حسین همدانی ، محمد فراهانی ، علی لرنی و احمد خلیلی. » استاد حسن اسماعیل زاده تابلوهای بسیار زیادی با موضوعات حماسه های مذهبی ، ملی و رزمی و بزمی کشیده است ، و در حال حاضر حدوداً 4،3 سال است که به خاطر ضعف بینایی ، قادر به نقاشی کردن نیستند ، ولی کمی طراحی می کنند .