.

دانستنیها

 

نمی توانی تصور کنی انسان شیقته تمامی محبتها و رفتارهای دوستانه در این مکان می شود به یاد آن روزها ، روزهایی که هنوز ماشین تکنولوژی انسانها را سرد نکرده بودند انسانها در کنار یکدیگر ، غمخوار و یار و یاور یکدیگر با احساس و درک به حرف هم گوش می دادند به کمک هم و به یاری محرومان می شتافتند .

چندی پیش مطلع شدیم که کار بازسازی و احیای قهوه خانه ای در جنوب تهران به اتمام رسیده است لذا به اتفاق دوست و همکار هنرمند مان پرویز  مستشیری و عکاسان مجله عازم این محل شدیم تا ز نزدیک شاهد افتتاح و استقبال مردم از چنین مکانی که سالها ست سنت آن به فراموشی سپرده شده است باشیم . قهوه خانه سنتی آذری که یکی از قدیمترین قهوه خانه های سنتی تهران است در پی تصویب طرح بازسازی و احیای قهوه خانه های سنتی پس از بررسی حدود 50 قهوه خانه در شهر تهران با پیشینه ای حدود نیم فرن ، برای بازسازی و احیای برنامه های فرهنگی و هنری سنتی در آن انتخاب شده کار بازسازی قهوه خانه به سفارش شرکت توسعه فضاهای فرهنگی و زیر نظر بخش مردم شناسی دفتر پژوهشهای فرهنگی و به کوشش شرکت مهندسین مشاور کوشک در اواخر شهریور ماه 1372 آغاز و در اوائل آذرماه همان سال پایان یافت .

قهوه خانه از دیرباز شاید دوران صفویه به اینطرف مکانی برای دوستی ها و الفت بین مردم محله ها بوده است محل آشتی ها و رفع کدورتها  و دهها مورد دیگر که در این مکان حل و فصل می شده است .

قهوه خانه در ایران همچون یک نهاد اجتماعی ـ فرهنگی عمل کرده است و جایگاه و منزلتی برجسته در استمرار و پایداری فرهنگ کهن قومی و ملی ، دینی ایرانیان داشته است .

این نهاد یک کانون ارتباطی میان نسلها و صنفها و قشرهای گوناگون مردم بوده و در نشر و آموزش فرهنگ و تحکیم پیوندهای قومی میان اعضای جامعه نقش مهمی ایفا می کرده است مردم در قهوه خانه ها راه و رسم پهلوانی و آداب و اخلاق جوانمردی و روحیه وفاداری و ایثارگری را می آموختند .

قهوه خانه ها در ایران شکل فعلی را از دوران صفویه به خود گرفتند ولی زندگی ماشینی دوران اخیر در این چند دهه اساس و پایه آنرا ویران کرد و محیطی دلچسب و آرامش بخش را از مردم گرفت .

قهوه خانه سنتی آذری که تاسیس آن به سال 1327 شمسی بر می گردد چندی پیش توسط شهرداری تهران بازسازی و احیا گردید و هم اکنون پذیرای تمامی مردم تهران است .

کارگران با لباس سنتی ایرانی ، برنامه های نقالی ، موسیقی سنتی ایرانی ، نقاشی قهوه خانه ای ایران  ، غذاهای ایرانی در ظروف و وسایل کاملا سنتی و ایرانی که از گوشه و کنار کشور پهناور ایران تهیه و در یکجا گرد آوری شده است نشاندهنده یک موزه مردم شناسی در جنوب شهر تهران می باشد .

قهوه خانه آذری که با مدیریت برادران آذری اداره می شود مکانی است که هم اکنون جایگاه هنرمندان و هنر دوستان کشور شده است خارجیان که به تهران می آیند سری نیز به این قهوه خانه زیبا می زنند با معماری و ساختمان جذاب و گیرا ، با سبکی شبیه قهوه خانه های سنتی و قدیمی تهران و با شیوه ی معماری حمام های سنتی قدیم ایران و کما بیش شبیه آنها یعنی ، ساختمانی با یک ورودی و طاق گنبدی ضربی و ستونهای سنگی سکوهایی در دورادور ساختمان آجری یا سنگی و جا کفشی هایی زیر سکوها با دهانه قوسی یا جناقی ، کاشی کاریهای سنتی دورادور و بالای سکوها ، حوزچه های سنگی یا کاشی که معمولا چند ضلعی در وسط ساختمان با یک یا چند فواره بنا شده است .

جذابیت معماری این قهوه خانه سنتی چشم هر بیننده را به خود جلب می کند . حال و هوای تهران قدیم به خوبی در آن دیده می شود همان سنت ها و آیین های جوانمردی و مردانگی ، این قهوه خانه مکانی برای خانواده های تهرانی شده است که به همراه خانواده و به دور از تجملات رستورانهای سبک غربی در کمال سادگی با تکیه زدن بر یک پشتی و سفره انداختن و غذا ها و آبگوشت ایرانی خوردن یاد آنروزهائی که می رفت تا به فراموشی سپرده شود زنده می کنند در کنار این پذیرایی گوشش دادن به موسیقی سنتی و نقالی و شاهنامه خوانی یکی از دیگر از برنامه های قهوه خانه بشمار می آید .

در گوشه ای از قهوه خانه سنتی آذری به استاد پیر نقاشی قهوه خانه ای ایران استاد حسن اسماعیل زاده (چلیپا) که مشغول نقاشی روی یک تابلو می باشد بر می خوریم او که اهل زنجان است حدود 66 بهار در طول عمر خویش را دیده است . استاد اسماعیل زاده بیش از نیم قرن است که نقاشی می کند . او هر روز بعد از ظهر به محل این قهوه خانه می آید و تابلو نقاشی را که در کنار یکی از دیوارهای قهوه خانه قرار دارد تکمیل می کند . بیش از ده تابلو نقاشی از استاد اسماعیل زاده در قطع های  بزرگ زینت بخش دیوارهای آجری و کاه گلی قهوه خانه سنتی آذری است .

اسماعیل زاده می گوید : حدود 6 الی 7 ساله بودم که به تهران آمدیم و به تشویق پدر و مادرم نزد استاد محمد مدبر یکی از اساتید مسلم نقاشی قهوه خانه ای ایران تعلیم نقاشی گرفتم و حدود پانزده سال شاگردی استاد را می کردم تا اینکه به قهوه خانه ها روی آوردم و در آنجا پرده هائی را که نقالان شاهنامه ، شاهنامه خوانی می کردند به تصویر در می آوردم ، حماسه های پر شور کربلا ، روز محشر و قیامت ، بهشت و جهنم و... دهها سوژه دیگر از جمله کارهایی بود که به تصویر در می آوردم . استاد حسین قوللر آغاسی یکی دیگر از استادان مسلم نقاشی قهوه خانه ای بود که آثار بجا مانده از وی حاکی از استادی و هنرمندی این نقاش ارزنده است .

در این جای دارد تا از دیگر استادان مسلم نقاشی قهوه خانه ای و به یاد آنها نامشان را تا آنجایی که ذهن و سابقه یاری می کند یاد کنیم و از تمامی آنها به خاطر ارج نهادن به این هنر نسبتاً فراموش شده قدر دانی نماییم و از اینکه احیانا نامی از هنرمندی فراموش گردیده است پوزش بطلبیم .

از دیگر استادان نقاشی قهوه خانه ای می توان از  علیرضا قوللر ، عباس بلوکی فر ، محمد مدبر ، فتح الله قوللر ، حاج رضا عباسی ، عنایت اله روغنچی ، میرزا حسن ، علی الوندی همدانی ، حسین همدانی ، یدالله عدالت جو ، میرزا اسکندر ، امیر حسین قائم مقامی ، قدیر علی ، محمد درویش ، محمد حمیدی ، محمد رحمانی ، اسماعیل کیانی ، علی طاهر ، مهدی عبدالصالحی ، محمد صانعی ، حسین منفردی ، علی لرنی ، ... یاد کرد .

استاد اسماعیل زاده (چلیپا) در گوشه های از قهوه خانه سنتی آذری به دوست دوران گذشته خود که همکار هنرمندمان پرویز مستشیری بود برخورد کرد آنها که حدود سی سال بود یکدیگر را ندیده بودن با شوقی غیر قابل توصیف کنار هم قرار گرفتن و از آن دوران سخن گفتند . آنها که مدت ها بود یکدیگر را ندیده بودند در همین قهوه خانه سنتی آذری به هم رسیدند و تجدید دیدار نمودند و طراح و گرافیست مجله اظهار داشت که قهوه خانه سنتی میعادگاه دوستی ها نام دارد در اینجاست که  تمامی خلق و خوی انسانیت و حقانیت شکل می گیرد و به اجرا در می آید .

نقالی در قهوه خانه بخصوص شاهنامه خوانی جایگاه مناسب خود را دارد و در دوره قاجاریه که قهوه خانه به عنوان یک پدیده اجتماعی در شهرها و میان مردم نقش و اعتباری یافت ، نقالی و شاهنامه خوانی از برنامه های رایج در آنها شد .

از قدیم پیوند نیرومندی میان قهوه خانه و زورخانه از یک سو ، و قهوه چیان و قهوه خانه روها و پهلوانان و باستانی کاران زورخانه از سوی دیگر بوده است . حرمت گذاشتن به پهلوانان و پاسداری از کیان قهرمانان روحیه و خصلتی بوده که قهوه خانه داران و قهوه خانه نشینان از زبان نقالان شاهنامه خوان درباره رفتار و اخلاق ابر مردان شاهنامه ، و از نقالان مناقب خوان در مورد دلاوری ها و بزرگواریهای مولا علی (ع) آموخته بودند .

پرده های نقاشی (نقاشی قهوه خانه) یکی از عناصر مهم و اساسی و حتمی قهوه خانه سنتی قدیم بوده است . مضامین پرده های نقاشی قهوه خانه ای عامل نیرومندی در پیوند قهوه نشینان با فرهنگ گذشته و رفتار و اخلاق گذشتگان بوده است .

در کنار استاد اسماعیل زاده ، استاد احمد خلیلی نیز در قسمت شاه نشین قهوه خانه سنتی آذری مشغول به کار می باشد این دو استاد همه روزه بعد الظهر ها چند ساعتی از عمر پر بار خویش را در این نمایشگاه عمومی می گذرانند به واقع نام این قهوه خانه را می توان نمایشگاه یا موزه مردم شناسی نامید . تابلوهایی را که این دو استاد در قهوه خانه می کشند زینت بخش دیوارهای قهوه خانه می شود . استاد احمد خلیلی یکی دیگر از استادان مسلم نقاشی قهوه خانه ای ایران است در قهوه خانه سنتی آذری تابلوهایی با مضامین ، رستم و اشکبوس ، آتش رفتن سیاووش ، رستم و سهراب  ، صحنه آتش زدن خیمه های حضرت اباعبداله الحسین (ع) ، شب آخرین وداع سید الشهدا ، درویش ، رستم و تهمینه ، شکارگاه بهرام گور بچشم می خورد .

استاد اسماعیل زاده از قهوه خانههای قدیمی تهران یاد می کند ، از قهوه خانه سنگ تراشان ، عباس تکیه ، حاج صفر اسکندری ، اکبر دواتگر ، حبیب گیوه چی و ...

و در مورد پیدایش پرده سازی و نقاشی قهوه خانه ای اظهار می دارد که : در زمان شاه اسماعیل صفوی به دلیل علاقه ای که این شاه نسبت به خاندان عصمت و طهارت داشت در تکیه ها و قهوه خانه ها مراسم روزه خوانی و عزاداری که بر گزار می شد هنگام مراسم دستور می داد تا از این صحنه ها و حماسه آن برای یادگار آیندگان تصویر برداری یا پرده سازی کنند . لذا از آنزمان تا کنون این کار رونق داشته که در یکی دو دهه گذشته نسبتا کار به فراموشی سپرده شده بود و آثار به جا مانده از نقاشان مشهور قهوه خانه ای کشور  در موزه های تهران و شهرستانها بخصوص موزه رضا عباسی و موزه سعد آباد نگهداری می شود .

قهوه خانه سنتی آذری توسط 6 برادر از خاندان آذری پور اصفهانی اداره می شود آنها از صبح زود تا 12 شب پذیرای مهمانان ایرانی و خارجی هستند کلیه وسایل این قهوه خانه توسط این برادران از گوشه و کنار کشور جمع آوری شده و پانزده نفر پرسنل مشغول سرویس دهی سنتی به مهمانان هستند . احمد آذری یکی از مسئولین قهوه خانه سنتی آذری در زمینه برنامه های آینده کار خود می گوید : ضمن تشکر و قدردانی از مسئولین شهرداری تهران بخصوص شهردار محترم و معاونت های ایشان و همچنین آقایان مهندس احدی ، مهر آرام ، خوشنویس ، حقانی ، دکتر بلوک باشی ، خانم وحیدی ، بیژن لک پور جا دارد اعلام نمائیم که چنانچه مشارکت مردمی در قسمتهای مختلف شهر مخصوصا نواحی شمال تهران انجام گیرد آمادگی لازم را جهت بر پا نمودن و تاسیس چنین قهوه خانه های سنتی داریم .

یکی از ویژگیهای قهوه خانه سنتی که جلب نظر می کند نحوه پرداخت صورتحساب در این گونه قهوه خانه ها می باشد که همانند سالهای خیلی گذشته مهمان پس از صرف غذا و چای و قلیان و غیره ... هنگام خروج کلیه چیزهایی که مصرف کرده و خورده است را با صداقت و خلوص نیت ارائه می دهد و شخصی که حساب می کند به گفته مهمان اطمینان خاطر دارد و این سبک و شیوه یکی از خصلتهای انسانی و ایرانی بوده است که با احیای قهوه خانه سنتی آذری ابعاد تازه ای یافته است .

چنانچه گفته می شود در قهوه خانه قنبر که پائین تر از شمس العماره بوده است (هم اکنون محل این قهوه خانه تبدیل به پاساژ و لباس فروشی شده است) و یکی از قدیمیترین قهوه خانه های سنتی ایران بوده هنگامی که مهمان احیاناً پول برای غذا و چای نداشته به او پول دستی نیز داده می شد و صاحب قهوهخانه به این مستمند می گفته چنانچه کار کردی و پول درآوردی بیا و حساب خودت را پاک کن .

تبدیل اماکنی از قبیل قهوه خانه سنتی آذری (بالاتر از میدان راه آهن) یکی از فعالیتهای فرهنگی و هنری قابل تقدیر است . امیدواریم بزودی شاهد برپائی چنین قهوه خانه های سنتی و ایرانی در گوشه وکنار کشور عزیزمان باشیم تا خصلتها و خلق و خوی انسانس و سنت و آئین دیرین ما مجدداً احیا گردند و نسل جوان ما با آئین و رسوم گذشتگان خود آشنا شوند .