همشهری 10 شهریور 1372

 گزارشی از مراسم گشایش نمایشگاه نقاشی قهوه خانه در سعد آباد

نقش خیال یا تصویر باورها

 

آثار مرحوم حسین قوللر آغاسی ، مرحوم محمد مدبّر ، حسن اسماعیل زاده ،عباس بلوکی فر ، فتح الله قوللر آغاسی و محمد حمیدی در این نمایشگاه به تماشا در آمده است .

از پیشکسوتان هنر نقاشی قهوه ای به خاطر آثارشان که جلوه ای از میراث فرهنگی است تجلیل شد .

نمایشگاهی از آثار نقاشان قهوه خانه ای ، روز شنبه ششم شهریور ماه ، طی مراسمی ، در موزه هنرهای زیبای سعد آباد گشایش یافت . در مراسم گشایش این نمایشگاه که به مناسبت هفته دولت و با حضور دکتر لاریجانی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ، دکتر زرگر  معاون وزیر و رئیس سازمان میراث فرهنگی و گروهی از هنرمندان برگزار شد ، یک برنامه پرده خوانی توسط مرشد ذبیح الله ترابی به اجرا درآمد و آنگاه با اهدای لوح تقدیر به پیشکسوتان هنر نقاشی قهوه خانه ای از آنان تقدیر شد . مرشد ولی الله ترابی ـ استاد حسن اسماعیل زاده ، استاد بلوکی فر ، استاد حسین همدانی ـ استاد محمد حمیدی ـ استاد فتح الله قوللر آغاسی و علی اکبر لرنی هنرمندانی بودند که به خاطر آثارشان لوح تقدیر سازمان میراث فرهنگی کشور را دریافت داشتند .

در پایان مراسم استاد عباس بلوکی فر درباره ویژگی های نقاشی قهوه خانه ای سخن گفت و به پرسش هایی که در زمینه شیوه کار و تکنیک این نوع نقاشی مطرح شد پاسخ داد .

بلوکی فر با اشاره به پیدایش نقاشی قهوه خانه ای گفت : علیرضا قوللر آغاسی از پیشگامان این شیوه و از مهمترین و پر کار ترین نقاشان قهوه خانه ای است که آثار گوناگونی از او به یادگار مانده است او که کارگاه نقاشی کوچکی در خیابان باب همایون تهران داشت و بروی قلمدان ، کاشی و شاهنامه های چاپ سنگی آن زمان نقاشی می کرد ، با پیاده کردن نقاشی به روی بوم و تغییر مضامین آن توانست این هنر را از حالت درباری سابق خود خارج ساخته و آن را به میان مردم بکشاند .

بلوکی فر افزود : « از این پس مضمون تابلوها تغییر می کندو شرح فتوحات سلاطین و آنچه خوشایند درباریان است جایش را به مسایل مردم و اعتقادات ملی مذهبی آنها می دهد و تابلوها ، حماسه های شاهنامه فردوسی ، اشعار عرفانی شعرا و اعتقادات مذهبی مردم ، به خصوص شرح واقعه عاشورا را به تصویر می کشند و از آنجا که این مسائل با روحیه نقاش و اعتقادات قلبی او همخوانی دارد ، نقاشی ها زیبا ، پر کشش و جذاب از کار در می آید . به طوری که حالا پس از گذشت نزدیک به هشتاد سال اثری که به سفارش کسبه بازار یا مردم عادی کوچه خیابان و برای مغازه یا قهوه خانه نقاشی شده است در موزه جای می گیرد و تماشاگر را به تحسین وا می دارد . »

 

ویژگی های نقاشی قهوه خانه ای

نقاشی قهوه خانه ای دارای ویژگی های کاملاً ایرانی است و مستقیما از ذهن نقاش بدون استفاده از مضامین خارجی و با تکنیک خاص خود که عدم پرداخت دقیق به آناتومی و پرسپکتیو است مایه می گیرد . نقاش در این سبک چهره ایی را می پردازد که کاملاً زاییده تفکر و ذهنیت خود اوست . به همین دلیل شخصیت های  واحد در تابلوهای گوناگون از نقاشان مختلف چهره هایی متفاوت دارند و هر نقاش نسبت به برداشت خویش چهره ای را می سازد ، که با همان چهره در تابلو دیگر یکسان و همانند نیست . اوج کار  نقاشی قهوه خانه ای در کنار نقاشانی چون مرحوم حسین قوللر آغاسی ، مرحوم محمد مدبّر ، حسن اسماعیل زاده ، عباس بلوکی فر ، حسین همدانی ، فتح الله قوللر آغاسی و محمد حمیدی تبلور دارد. نقاشانی که نمونه ای از آثارشان را نگارخانه سعد آباد تا بیستم شهریور ماه به تماشا گذاشته است .

 

پیشکسوتان

استاد حسین قوللر آغاسی ، مرشد و پیشکسوت نقاشی قهوه خانه ای از کودکی در کنار پدرش استاد علیرضا با این هنر خو گرفت . او تمام قوانین و قراردادهای این شیوه را در تمام طول عمر خود حفظ کرد و آثار بسیاری را در موضوعات مذهبی ، رزمی و داستانی از خود به یادگار گذاشت و سرانجام در سال 1345 هجری شمسی به دیار باقی شتافت .

استاد محمد مدبّر یار همراه و همگام حسین قوللر آغاسی نیز تجربه هنری اش را از همان اوان کودکی در کارگاه استاد علیرضا قوللر آغاسی ، پدر استاد حسین ، آموخت . او با شیفتگی و ارادتی که به خاندان پیامبر (ص) داشت همه ذوق و استعداد خود را در چارچوب بوم و پهنه دیوار قهوه خانه به ثبت و نقش حقانیت حق جویان حسینی به کار بست و از این رو به نقاش عاشورا معروف شد . او هنگامی که بر روی موضوعاتی چون عاشورا و روز محشر کار می کرد ، یک دستش قلم موی نقاشی بود و در دست دیگرش دستمالی مرطوب از اشکی که می ریخت . در این اوقات ، غالباً با صدای خوشی که داشت نوحه ای هم می خواند . اگر چند نفری هم دور و برش بودند همراهش به گریه می افتادند و مغازه کوچکش به محل عزاداری بدل می شد . محمد مدبّر این چنین ماهرانه و توانمند در هنرش ایمان و ارادت و اخلاص خویش را آشکار می ساخت . این هنرمند عمری را در تهیدستی و فقر گذراند ، اما هرگز دم از ناتوانی و عجز نزد و هرگز دل از هنرش بر نکند . او یک سال بعد از مرگ دوستش حسین قوللر آغاسی ، در زمستان سال 1346هجری شمسی دار فانی را وداع گفت . این دو هنرمند در نیم قرن تلاش مکتبی را بنیان نهادند که درآغاز به نقاشی قهوه خانه ای معروف شد .. از حسین قوللر آغاسی و محمد مدبّر ، شاگردان با ذوقی به یادگار مانده که با امانت داری ، حرمت راه و کار استادان خود را پاس داشته اند و راهشان را ادامه داده اند ، که از آن میان می توان حسن اسماعیل زاده ، عباس بلوکی فر ، فتح الله قوللر آغاسی و حسین همدانی نام برد .

 

رهروان

استاد حسن اسماعیل زاده (چلیپا) از بهترین شاگردان مرحوم استاد محمد مدبر است . و بسیاری او را مدبّر زنده می دانند . ذوقش همانند مدبّر است ، با این تفاوت که ا.و ملایم تر و نرم تر از استاد محمد کار کرده و راهش را ادامه داده است . استاد اسماعیل زاده نقاش پر کار و پر حوصله است که آثار بسیار زیادی را در این شیوه به وجود آورده است.

استاد عباس بلوکی فر ، ماهرترین و خوش دست ترین شاگرد مرحوم استاد حسین قوللر آغاسی که نقاشی را از هشت سالگی شروع کرد و بیش از پنجاه سال است که به آفرینش آثاری در زمینه های مختلف بخصوص تابلوهایی با مضامین مذهبی مشغول است . او یکی از بازمانده های ارزشمند نقاشی قهوه خانه ای است که عمرش را در دفاع از حیثیت و اعتبار و دوام آن صرف کرده است .

استاد فتح الله قوللر آغاسی ، پسر خوانده و شاگرد مرحوم استاد حسین قوللر آغاسی است که نقاشی را از همان کودکی نزد استاد حسین قوللر یاد گرفت . و تابلوهایش شباهت زیادی به آثار استادش دارد .

استاد حسین همدانی نیز از شاگردان با ذوق استاد محمد مدبّر است که مدتی نیز نزد استاد یحیی نصیری آموزش دیده است . استاد همدانی آثار ارزشمندی در این مکتب به یادگار گذاشته که فتح خبیر از معروف ترین آنهاست .

استاد محمد حمیدی از آخرین شاگردان استاد حسین قوللر آغاسی است که مدتی نیز در کنار استاد محمد مدبّر کار کرده است . او در کشیدن پرده درویشی نیز مهارت دارد و هم اکنون در مشهد مقدس به نقاشی مشغول است .

یکی دیگر از بازماندگان نقاشی قهوه خانه ای ، علی اکبر ورنی است که از شاگردان استاد عباس بلوکی فر و استاد حسن اسماعیل زاده بشمار می آید . از دیگر نقاشانی که در این شیوه قلم زده اند می توان  از : حاج رضا عباسی ، عنایت الله روغنچی ، ید الله عدالت جو  ، میرزا اسکندر ، اسماعیل کیانی ، حسین قائم مقامی، قدیر علی ، محمد فراهانی ، محمد رحمانی ، علی طاهر ، مهدی عبدالصالحی ، حسین منفردی و محمد صانعی نام برد که آثارشان و جایشان در این نمایشگاه خالی است .